1. Inleiding
Het was erg koud zaterdag 22 november toen ik op de fiets naar Den Haag Centraal reed om daar mijn medestudent E. op te halen. We zouden samen naar een Filipijnse katholieke dienst gaan. Dit bezoek is onderdeel van het vak Global Christianity en door het bezoeken van verschillende vormen van religieuze bijeenkomsten. Toen we bij de H. Antonius Abt kerk kwamen moesten we even zoeken waar we naar binnen konden. Gelukkig zagen we andere mensen die hun fiets bij de kerk neerzetten en naar de zijkant liepen.
Het belangrijkste onderdeel van dit rapport is de kerkdienst zelf die we hebben bijgewoond. Daarnaast beschrijf ik wat we te weten zijn gekomen via gesprekken met bezoekers. De Filipijnen waren voor mij onbekend, zowel het land als hun religieuze beleving. Ik zal daarom ook iets over de geschiedenis en de diaspora van de Filipijnen schrijven. Ik zal ook refereren aan een vraag die ik in mijn eerste field-report over de Quakers heb gesteld. Ik schrijf vanuit een buitenstaandersperspectief. Ik ben zelf niet katholiek en heb beperkte ervaring met katholieke diensten in kloosters.
2. Voorbereiding en verwachtingen
De website https://hub-denhaag.nl/kerken geeft een overzicht van internationale en migrantenkerken in Den Haag. We kozen voor de Filipijnse dienst, ook omdat deze op zaterdagavond is. Ter voorbereiding heeft E. een email gestuurd naar de contactpersoon, Rob Haaxman, met de vraag of wij welkom waren. Dat waren wij. De contactpersoon vond het prettig als we iets eerder kwamen, want dan kon hij nog iets uitleggen. Vervolgens hebben E. en ik een voorbespreking gedaan. We spraken af om te letten op ruimte, sfeer, kleur, de stappen in de dienst en muziek.
De organisatie van de katholieke mis is centraal, dwz door Rome, bepaald1. Dat betekent dat een dienst uit vaste onderdelen bestaat. Er is wel vrijheid bij de invulling van deze onderdelen. Mijn verwachting was dat de Filipijnse kerkdienst dit vaste patroon zou volgen, maar dat ik in de uitvoering van de dienst mogelijk verschillen zou zien met de kloosterdiensten die ik heb bijgewoond.
De Filipijnen kent voornamelijk een katholieke bevolking -78% in 20202. De Filipijnen staan in de top 3 staan van landen met het hoogste aantal katholieke inwoners, na Brazilie en Mexico3. De retentie – over het hele christendom – is heel hoog, 99%4. Gezien deze cijfers verwachtte ik een zeer gelovige gemeenschap te treffen. Daardoor verwachtte ik geen scheiding tussen believing en belonging. Geloven gebeurt in groepsverband, en wel naar de kerk gaan zonder te geloven achtte ik onwaarschijnlijk met deze cijfers.
Er is sprake van een diaspora. Filipijnen reizen naar het buitenland voor werk, maar houden een sterke band met de Filipijnen – het geld dat zij verdienen sturen zij naar hun familie5. Gezien deze diaspora verwachtte ik dat de FCC geloofsgemeenschap naast de kerkdienst, ook sociale functies zou vervullen. Omdat de Filipijnse gemeenschap weinig zichtbaar is in het Nederlandse publieke debat, verwachtte ik een kleine groep – tussen de dertig en vijftig leden. Aangezien het aantal inwoners van de Filipijnen tot 2025 naar verwachting groeit, verwachtte ik ook een groei van deze Filipijnse gemeenschap.
Ik verwachtte tenslotte dat deze groep jonger zou zijn dan in de kloosters, en dat er daardoor meer aandacht voor zang en muziek zou zijn een een lossere dienst.
3. Organisatie Filipijnse katholieke geloofsgemeenschap in Den Haag
De Filipine Catholic Church (afgekort FCC) is een Filipijnse katholieke geloofsgemeenschap in Den Haag. Organisatorisch vallen zij onder de geloofsgemeenschap H. Antonius Abt. De geloofsgemeenschap H. Antonius Abt valt op haar beurt weer onder de Parochie Maria Sterre der Zee6. Deze parochie is onderdeel van het bisdom Rotterdam7. De websites van de geloofgemeenschap H. Antonius Abt en de parochie Maria Sterre der Zee laten actieve, betrokken gemeenschappen zien. De Filipijnse geloofsgemeenschap heeft geen eigen website, maar wel een facebook pagina: https://www.facebook.com/FCCTheHague.
Bij aankomst in de kerk hebben wij eerst uitgebreid gesproken met Rob Haaxman – de coordinator van de FCC in Den Haag. Wij hebben hem gevraagd naar het ontstaan van de kerk en de organisatie. Haaxman heeft zelf de geloofsgemeenschap 25 jaar geleden opgericht. Er kwam toen een groep Filipijnse verpleegsters naar Nederland en zij hadden behoefte aan een geloofsgemeenschap. In het begin kwam deze groep samen in de Lourdes kapel – Scheveningen. Toen de Lourdes kerk in 2005 uit de parochie werd gehaald – het is nu een evenementencentrum – vond de groep onderdak in de H. Antonius Abt kerk te Scheveningen. Haaxman is bij de groep betrokken gebleven omdat hij met 1 van de verpleegsters getrouwd is – de dirigente van het koor.
De groep mag de ruimte gebruiken onder voorwaarde dat zij zelf voor priesters zorgen. Een van de priesters, pater Jerrick Ballesteros, is bezig met een PhD bij de vakgroep Bijbelse Studies aan de Katholieke Universiteit te Leuven. Een tweede priester, pater Gilbert Razon komt van het Bisdom Breda. De priesters wisselen elkaar af. Pater Razon verzorgt de preek van deze avond. De priesters zijn beiden van Filipijnse afkomst en dus hoogopgeleid. Haaxman toont dankbaarheid dat zij deze rol op zich willen nemen.
Dit is een groot verschil met de bijeenkomst bij de Quakers, die ik voor het eerste field-report heb bezocht. Dit verschil zit in de bron van de goddelijke inspiratie, of autoriteit. Bij de Quakers komt de goddelijke autoriteit van binnen uit. Bij deze katholieke dienst zijn de opgeleide priesters de bron van goddelijke inspiratie en autoriteit.
4. Geschiedenis
Voordat de Filipijnen in 1521 via de Spanjaarden in aanraking kwamen met het christendom leefden op de eilanden een van oorsprong Indo-Maleisische bevolking, samen met Chinese en Arabische handelaren8. De inheemse Filipijnse religie kende een oppergod, Bathala, geesten en goddelijke wezens. Het contact met de oppergod liep via (menselijke) mediums en dokters. Er waren rituelen voor trance, dierenoffers en zang. De Spanjaarden onderdrukten dit inheemse geloof. Dat is goeddeels gelukt, maar sommige elementen zijn niet helemaal verdwenen. Met name het gebruik van healers, die via gebed aandoeningen genezen, blijven populair. Zie bijvoorbeeld het werk van Father Jaime C. Bilatao (1922 – 2015), een Jezuitische priester, die onderzoek deed naar het animistische geloofsleven9.
Tijdens de dienst heb ik geen rituelen gezien, die duidelijk afweken van de katholieke dienst, zoals ik die uit kloosters ken. Ik heb daar wel naar gekeken. Een logische verklaring is dat het christendom is al vanaf de 16e eeuw ingebed in de Filipijnse samenleving, inheemse rituelen zijn onderdrukt, en als ze al naar boven komen, dan wellicht meer in genezingspraktijken dan tijdens een publieke dienst.
Het contact tussen de Filipijnen Nederland is vooral ontstaan halverwege de twintigste eeuw. Het is vooral een economisch contact. Nederland is voor de Filipijnen een belangrijk exportland, oa van kokosolie, en arbeidskrachten komen vanuit de Filipijnen in Nederland werken. In het laatste kwart van de twintigste eeuw hebben duizenden Filipijnen, voornamelijk vrouwen, zich in Nederland gevestigd. Dat kan een verklaring zijn van het grote aantal vrouwen dat wij in de kerk zagen. Overigens zijn er wel mannen die voor Nederland werken, maar zij zijn merendeel actief in de scheepvaart10. Haaxman gaf aan dat er 25 jaar geleden behoefte was aan een geloofsgemeenschap voor de Filipijnse verpleegsters die naar Den Haag waren gekomen. Zijn verhaal sluit goed aan bij deze geschiedenis.
5. De eerste indruk bij aankomst
De ruimte die wij bij aankomst binnenkwamen was groot – hij leek te groot. De Heilige Antonius Abt kerk is een katholieke kerk waar verschillende diensten worden gehouden en heeft 900 zitplaatsen. In het midden is een grote schildering uit 1950 van Christus met veel blauw en goud11. Links vooraan staat een beeld van Maria, rechts van een man, ik vermoed de Heilige Antonius. In het midden staat de altaar tafel met witte kleden.
We waren vroeg, maar er waren al behoorlijk wat mensen – vooral vrouwen – aanwezig en druk bezig. Het koor stond linksvoor te oefenen, rechtsachter in de kerk werden de tafels voor het eten gedekt. Er waren drie jarigen, en het eten was hun traktatie. We raakten aan de praat met een man – hij was met een van de dames in het koor getrouwd. Omdat zij moest oefenen was hij ook vroeg gekomen.
De eerste indruk was dat de Filipijnse geloofsgemeenschap hier meer gast was, dan de ruimte voor hen een thuisplek was. De kerk leek hiervoor te groot. Omdat migrantenkerken een rol spelen in de interne binding van migrantentgroepen12, had ik een kleinere en misschien wel huiselijker ruimte verwacht.
6. De Filipijnse dienst
Tijdens de dienst ging pater Gerzon uit het bisdom Breda als priester voor. Hij werd tijdens de dienst bijgestaan door drie misdienaren, twee meiden en een jongen van een jaar of zestien. Ook was er een vrouw die bijbelteksten voorlas. De mis begon met de intrede, een processie met de priester voorop, en de misdienaren met kaarsen en de Bijbel er achter.
Na de intrede vertelde de priester dat hij die ochtend allemaal appjes had ontvangen. Hij beelde dit uit: (onzichtbare) smartphone in zijn rechterhand en scrollen met zijn linkerhand. De Filipijnen hadden de kroon niet gekregen. Welke kroon? De kroon van de miss-universe verkiezingen. Maar wat betekent het om een kroon te hebben? De priester maakte een verschil tussen de kroon van een koning – zoals koning Willem – en de kroon van Christus. De kroon van een koning geeft macht, aanzien en luxe. De kroon van Christus was een kroon van lijden en van vernedering: een kroon van doornen, uitgelachen worden en bespuwd. Zelfs de buurman aan het kruis beschimpte Jezus. De priester beeldde dit tafereel uit door zich te draaien naar de andere gekruisigden.
Daarna vroeg hij ons indringend welke kroon ons hart regeert. Begeerte, macht, aanzien? Angst of stress? Over dat laatste, daar kon hij over meepraten. Hij had de afgelopen zomer een burnout gehad en moest naar het klooster om bij te komen. Of wordt ons hart geleid door Jezus – liefde, vertrouwen, nederigheid, troost?
Dit verhaal werd niet in één keer verteld, maar in delen en met herhalingen. Deze opbouw, met referenties naar de actualiteit – miss-verkiezing en koning Willem – en eigen kwetsbaarheid – burn out – zorgde, samen met de vrolijkheid en energie van de priester, voor een grote zichtbaarheid en herkenning van de morele boodschap.
De preek werd afgewisseld door het koor, het voorlezen uit de Bijbel, de momenten van stilte en het bidden. Aan het einde van de dienst vond de Eucharistie plaats. Daarna werden de jarigen naar voren geroepen. Voor hen werd eerst “Happy Birthday” gezongen en daarna “Lang zullen ze leven”. De priester deed enthousiast mee. De mis eindigde met de uittrede: de priester voorop, de misdienaren er achter.
Er waren rond de honderd mensen aanwezig, die vooral vooraan zaten – de kerk was dus grotendeels leeg. Het merendeel, ongeveer 70%, bestond uit vrouwen. Sommigen waren minderjarig, en zijn mogelijk hier geboren. Er waren twee gezinnen met kleine kinderen en een baby aanwezig. De grootste groep leek tussen de 20 en de 50 jaar, ik zag weinig ouderen. In die zin trok deze kerkdienst relatief jonge mensen aan. Ik heb geen vergelijkingsmateriaal met andere katholieke diensten, maar in mijn beperkte ervaring bij de diensten die ik in kloosters heb bijgewoond waren de meesten ouder, boven de 50. Onderling leken de vrouwen geen Engels of Nederlands te spreken, maar een de eigen Filipijnse taal – Togalog.
Er was nog iets dat mij opviel. Bij de diensten die ik heb bijgewoond in kloosters was er altijd een lijst van psalmen en gezangen voor die dienst, inclusief boeken met noten. Dat maakte het bezoekers mogelijk mee te zingen. Tijdens deze dienst werden de teksten wel op een scherm geprojecteerd, maar er waren geen noten, en ik zag niemand actief meezingen. De aanwezigen waren vooral geconcentreerd aan het luisteren. Behalve de baby – die niet altijd even stil was – waren er geen verstoringen.
6. Na de bijeenkomst
Na de dienst was er ruimte om met elkaar te eten en praten. Emma en ik werden direct naar de maaltijdtafels gedirigeerd en daarna aan een tafel gezet. We spraken met een Filipijnse dame die daar zat omdat we wilden achterhalen in hoeverre de geloofsgemeenschap voor haar een sociale gemeenschap was. Het ging ons vooral om het verschil tussen believing en belonging. Ze begreep de vraag niet. Dat kan door een taalbarriere komen, maar het kan ook betekenen dat een scheiding tussen believing en belonging vreemd is voor haar, dat dat niet voor haar speelt. Er kwam een vriendin naast haar zitten, en zichtbaar opgelucht ging zij met die vriendin praten in een taal die wij niet begrepen. Daarmee toonde ze in de praktijk dat de geloofsgemeenschap voor haar ook een sociale functie – in de vorm van vriendschappen had.
Beter lukte het gesprek met Haaxman en zijn vrouw, de koordirigente. Zij noemden twee sociale bijeenkomsten naast de dienst: het wekelijks repeteren van het koor en een Maria-omgang, een Maria-beeld dat van huis tot huis ging voor aanbidding13. In het gesprek werd duidelijk dat mevrouw Haaxman het geloof heel intens beleeft. Geloof is iets waar je de hele dag mee bezig moet zijn, dan gebeurt er iets voor je. Alleen naar de kerk gaan was absoluut niet genoeg. Ze was erg fel: dat kinderen niet meer geloven is vooral te wijten in de laksheid van ouders. Haaksman vertelde dat de priesters veel last hebben van het onbegrip in de Nederlandse samenleving voor religie. Er is weinig respect voor priesters en dat zijn ze niet gewend. Naar de mening van Haaxman is dat de oorzaak van de burnout van de priester geweest.
Haaxman schat dat de Filipijnse groep in Den Haag ongeveer 500 leden telt. Een deel van de groep gaat naar expat-kerken, volgens Haaxman omdat zij zich willen associeren met de rijkere expats. De groep die wij bezocht hebben is – wat Haaxman noemde – de armere groep en heeft last van discriminatie. De groep groeit volgens hem alleen van binnenuit, Filippijnse ouders die hun kinderen meenemen naar de dienst.
7. Reflectie bezoek
Het is heel lastig om algemene uitspraken te doen over het Filipijnse geloof, de beleving en de gevolgen van de diaspora op basis van een bezoek en drie gesprekken. Wat hier volgt is daarom puur wat ik op dat moment zag en niet algemeen geldend. Dat gezegd hebbende: een paar dingen die ik vooraf verwacht had zijn uitgekomen.
Ik verwachtte dat de gelovigen jonger zouden zijn, en wat ik zag waren ze dat ook. In ieder geval was de priester jong, en hij toonde zich ook jong. Hij was vrolijk en energiek en toonde een actieve betrokkenheid in zijn preek met het dagelijks leven en met Nederland. Dat kwam tot uiting door het noemen van koning Willem, het zingen van Lang zullen ze leven in het Nederlands, en het noemen van problemen die de gelovigen in het dagelijks leven tegen kunnen komen. Ik had niet verwacht dat de priester een persoonlijk verhaal zou vertellen waarin hij zijn eigen kwetsbaarheid zien. Dat ook hij fouten maakte door stress zijn hart te laten regeren in plaats van Jezus en dan hulp zocht. Ik ervaarde dit dat hij naast de mensen in plaats van boven de mensen stond.
Ook voldeed het beeld van veel vrouwen aan mijn verwachting. Voor zover ik het kon beoordelen heeft de Filipijnse geloofsgemeenschap ook een sociale functie bij het onderhouden van vriendschappen – ik zag vriendinnen met elkaar kletsen. Ik heb niet kunnen achterhalen of de gemeenschap ook helpt bij het vinden van woning, werk en het oplossen van problemen. Ik heb daar wel naar gevraagd, maar die vraag werd niet begrepen. Misschien komt dat doordat dat niet speelt.
De geloofsbeleving van Yvonne Haaxman was heel fel, en ondanks dat ik dat verwacht had, gaf zij een mooi inkijkje wat dat in het dagelijks leven betekende en welke verantwoordelijkheid ouders hadden. Ik schrok een beetje van haar felle reactie. Het zet me aan tot nadenken.
Andere dingen waren anders dan ik verwacht had. De enorme kerk en de directe band met de katholieke organisatie in Nederland. Ook had ik verwacht dat deze groep zou groeien, maar Haaxman zag die groei niet.
Voor mij zijn de inhoud en performance van de preek en het gesprek met Yvonne Haaxman het bijzonderste. Bij het terugfietsen en de dagen er na merkte ik hoe erg ik inspirerende verhalen mis in mijn leven en hoe makkelijk het is om een kerk binnen te lopen om die inspirerende verhalen te horen. Bij mijn field-report over de Quakers eindigde ik met een vraag. De eerste Quakers eind 17e eeuw hadden een goede bijbelkennis. In onze huidige tijd moet de bijbel concurreren met veel andere bronnen van informatie. Ik vroeg me af of zonder goede bijbelkennis innerlijke inspiratie wel mogelijk is. In deze dienst was de priester een bron van inspiratie en dat maakte voor mij de dienst waardevol.
1https://rkdocumenten.nl/toondocument/1798-institutio-generalis-missalis-romani-nl/?systeemnum=1798-81
2https://psa.gov.ph/statistics/population-and-housing/node/1684041576, geraadpleegd op 2025-12-13
3https://www.statista.com/statistics/214760/10-countries-with-the-largest-number-of-catholics/, geraadpleegd op 2025-12-13
4https://www.catholicnewsagency.com/news/263027/pew-research-most-christians-raised-in-the-faith-hold-onto-it-in-adulthood, geraadpleegd op 2025-12-13, zij baseren hun cijfers op data van het Pew Research Center.
5https://www.landenkompas.nl/filipijnen en https://allecijfers.nl/land/filipijnen/
6https://www.rkdenhaag.nl/parochie/kerken/, geraadpleegd op 2025-12-16
7https://www.bisdomrotterdam.nl/bisdom-rotterdam/bisdombureau-en-bisdom/kaart-van-het-bisdom en
8Referentie
9Understanding spirit possession in the Philippines: a social representations approach, 739, 740
10A Short History of Social Connections between the Philippines and the Netherlands, 340, 341, 353
11Voor meer informatie over de H. Antonius Abt kerk zie https://vriendenvandeabt.nl/triomfboog-beschildering/, geraadpleegd op 2025-12-14
12Charlotte Laarman, De Portugeestalige migranten en hun parochies in de Nederlandse katholieke kerk, 1969 – 2005, 121
13https://www.stjosephcathedralnh.org/blessed-virgin-home-visitation-program